ಕಿರ್ತೈ-II ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ

ಕಿರ್ತೈ-II ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವು ಭಾರತದ ಇಂಧನ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು 'ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸ್ವತ್ತು' (Strategic Asset) ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಸಿಂಧೂ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ (IWT) ಆಯ್ದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಅಮಾನತ್ತಿನಲ್ಲಿಟ್ಟ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನೆನೆಗುದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮರುಜೀವಗೊಳಿಸಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಕೇವಲ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕಿಶ್ತ್ವರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರದೆ, ಸಿಂಧೂ ಒಪ್ಪಂದದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿ ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ (ಚೆನಾಬ್, ಝೀಲಂ, ಸಿಂಧೂ) ಹರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಭಾರತಕ್ಕಿರುವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಚಲಾಯಿಸುವ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ವೇಗವರ್ಧಕವಾಗಿ (Catalyst) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಂಧನ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಲಿದೆ.

ಯೋಜನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು :

ಕಿರ್ತೈ-II ಯೋಜನೆಯು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಮಾಗಮವಾಗಿದ್ದು, ನದಿಯ ಹರಿವಿನ ಆಧಾರಿತ (Run-of-river) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಲ್ಲದೆ, ಕಠಿಣ ಹಿಮಾಲಯದ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 51.26 ಮಿಲಿಯನ್ ಕ್ಯೂಬಿಕ್ ಮೀಟರ್ ಜಲಾನಯನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಯೋಜನೆಯು ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.

ಯೋಜನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಕೋಷ್ಟಕ:

ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು	ವಿವರಗಳು	ಪರಿಣಾಮ (Strategic Impact)
ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ	930 MW	ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರಿಡ್‌ಗೆ ಸ್ಥಿರತೆ (Grid Stability) ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 'ಪೀಕಿಂಗ್ ಪವರ್' (Peaking Power) ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಎತ್ತರ	121 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಗ್ರಾವಿಟಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು	ಈ ವಿನ್ಯಾಸವು ಭೂಕಂಪನ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು (Geological Resilience) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಸುರಂಗದ ಉದ್ದ (Headrace Tunnel)	4.29 ಕಿಮೀ	ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಗರಿಷ್ಠ ಒತ್ತಡದೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿ, ಉತ್ಪಾದನಾ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಪವರ್‌ಹೌಸ್ ರಚನೆ	840 MW (ಭೂಗತ) ಮತ್ತು 90 MW (Dam Toe)	ಭೂಗತ ರಚನೆಯು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರೆ, ಡ್ಯಾಮ್ ಟೋ ಘಟಕವು ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Institutional Framework): ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 'ಚೆನಾಬ್ ವ್ಯಾಲಿ ಪವರ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ಸ್' ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಸಹಕಾರ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ (Cooperative Federalism) ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ವಾಮ್ಯದ NHPC ಶೇಕಡಾ 51 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮವು (JKSPD) ಶೇಕಡಾ 49 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ :

ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು:

ನದಿಯ ಉಗಮ: ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಲಾಹೌಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಿಟಿ (Lahaul and Spiti) ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಚಂದ್ರ (Chandra) ಮತ್ತು ಭಾಗಾ (Bhaga) ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರವಾಹಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 'ಚಂದ್ರಭಾಗಾ' ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹರಿವಿನ ಹಾದಿ: ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿಯು, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಟ್ರಿಮ್ಮು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಝೀಲಂ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಉಪನದಿಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ:
- ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು (Left Bank): ನೀರು (Niru), ತಾವಿ (Tawi), ನೀರು (Neeru - ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸ), ಮತ್ತು ಲಿದ್ದಾರಿ (Liddrari).
- ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು (Right Bank): ಅನ್ಸ್‌ (Ans), ಭೂತ್ ನಲ್ಲಾ (Bhut Nalla), ಬಿಚ್ಲೇರಿ (Bichleri), ಕಲ್ನೈ ಮರುಸುದರ್ (Kalnai Marusudar), ಮತ್ತು ಮಿಯಾರ್ ನಲ್ಲಾ (Miyar Nalla).
ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಈಗಾಗಲೇ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿವೆ. ಸಲಾಲ್ (Salal - Rockfill dam), ಆಲಾಲ್ (Aalal - Concrete dam), ಬಾಗ್ಲಿಹಾರ್ ಮತ್ತು ದೂಲ್ ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಕಿರ್ತೈ-II ಈ ಸರಣಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬೃಹತ್ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs for UPSC, SSC, RRB Exams)

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಕಿರ್ತೈ-II ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ಯಾವ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ?

A) ಝೀಲಂ ನದಿ

B) ರವಿ ನದಿ

C) ಚೆನಾಬ್ ನದಿ

D) ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C) ಚೆನಾಬ್ ನದಿ

ವಿವರಣೆ : ಕಿರ್ತೈ-II ಯೋಜನೆಯು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕಿಶ್ತ್ವರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ 930 MW ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬೃಹತ್ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ 'ಬಲದಂಡೆಯ' (Right Bank) ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ?

A) ತಾವಿ

B) ಮಿಯಾರ್ ನಲ್ಲಾ

C) ಲಿದ್ದಾರಿ

D) ನೀರು (Niru)

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) ಮಿಯಾರ್ ನಲ್ಲಾ

ವಿವರಣೆ : ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಿಯಾರ್ ನಲ್ಲಾ, ಅನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಭೂತ್ ನಲ್ಲಾಗಳು ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ತಾವಿ ಮತ್ತು ಲಿದ್ದಾರಿಗಳು ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಕಿರ್ತೈ-II ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿನ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸರಿಯಾದ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ:

A) ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

B) NHPC 51% ಮತ್ತು JKSPD 49% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

C) ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ 50:50 ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

D) ಇದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಿಂದ 100% ಧನಸಹಾಯ ಪಡೆದ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) NHPC 51% ಮತ್ತು JKSPD 49% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ವಿವರಣೆ : ಈ ಯೋಜನೆಯು ಚೆನಾಬ್ ವ್ಯಾಲಿ ಪವರ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ಸ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು, NHPC ಶೇ. 51 ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಕಾಶ್ಮೀರ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ಶೇ. 49 ರಷ್ಟು ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಹೇಳಿಕೆ ಸತ್ಯ?

A) ಇದು ಟಿಬೆಟ್‌ನ ಮಾನಸ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ.

B) ಇದು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಲಾಹೌಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಭಾಗಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

C) ಇದು ಜಮ್ಮುವಿನ ವೈಷ್ಣೋದೇವಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ.

D) ಇದು ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಗಂಗೋತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) ಇದು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಲಾಹೌಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಭಾಗಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಿವರಣೆ : ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಭಾಗಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರವಾಹಗಳ ಸಂಗಮದ ಮೂಲಕ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಲಾಹೌಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಿಟಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಕಿರ್ತೈ-II ಯೋಜನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವು ಯಾವ ಮಾದರಿಯದಾಗಿದೆ?

A) ಬೃಹತ್ ಜಲಾಶಯ ಆಧಾರಿತ (Storage based)

B) ನದಿಯ ಹರಿವಿನ ಆಧಾರಿತ (Run-of-river)

C) ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ (Tidal Power)

D) ಕೇವಲ ಸೌರ ಮತ್ತು ಜಲಶಕ್ತಿಯ ಮಿಶ್ರಣ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) ನದಿಯ ಹರಿವಿನ ಆಧಾರಿತ (Run-of-river)

ವಿವರಣೆ : ಸಿಂಧೂ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ (IWT) ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ 'Run-of-river' ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಕಿರ್ತೈ-II ಇದೇ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ.