ಬಹುಆಯಾಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ

News : ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮದ ಬಡತನವು (Multidimensional Poverty) 2013-14ರಲ್ಲಿ ಶೇ. 29.17 ರಷ್ಟಿದ್ದುದು 2022-23ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೇ. 11.28 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರರ್ಥ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನೀತಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸುಮಾರು 25 ಕೋಟಿ ಜನರು ಬಡತನದ ಸಂಕೋಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾದರಿಯು (Welfare Model) ಒಂದು ಆಯಾಮದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಕೇವಲ ಹಕ್ಕು-ಆಧಾರಿತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಂದ 'ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ-ಆಧಾರಿತ ಸಬಲೀಕರಣ' (Saturation-driven empowerment) ಮಾದರಿಯತ್ತ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರರ್ಥ ಯೋಜನೆಯ ಲಾಭಗಳು ಅರ್ಹವಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಲುಪುವಂತೆ ಖಾತರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕದ (Multidimensional Poverty Index) ಕುಸಿತವು ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶವಲ್ಲ; ಇದು ದೇಶದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಸಬಲೀಕರಣದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ.

ಬಡತನದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು: ಅಂದು ಮತ್ತು ಇಂದು

ಸೂಚ್ಯಂಕ (Metric)	2013-14 ರ ಸ್ಥಿತಿ	2022-23 ರ ಸ್ಥಿತಿ
ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ದರ (Poverty Rate)	29.17%	11.28%
ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ	-	ಸುಮಾರು 25 ಕೋಟಿ

ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ : ಈ ಗಮನಾರ್ಹ ಇಳಿಕೆಯು ಭಾರತವು ಕೇವಲ "ಅಭಾವ ನಿರ್ಮೂಲನೆ"ಯಿಂದ (Deprivation alleviation) "ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ"ಯತ್ತ (Human development) ಸಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಬಲೀಕರಣಗೊಂಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಇದು ವಿಕಸಿತ ಭಾರತದ ಗುರಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಗತಿಯು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಬೃಹತ್ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಭೂತ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಲಭ್ಯತೆ (Universal Access to Basic Needs)

ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಕೇವಲ ಸೌಕರ್ಯವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಬಲ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಜಲ ಜೀವನ್ ಮಿಷನ್ (Jal Jeevan Mission): ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗಳಿಗೆ ನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಪರ್ಕವು 2019 ರಲ್ಲಿ 3.23 ಕೋಟಿ ಇತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ವೇಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಮೇ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 15.84 ಕೋಟಿ ಮನೆಗಳಿಗೆ (82% ವ್ಯಾಪ್ತಿ) ತಲುಪುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, 9.23 ಲಕ್ಷ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು 9.66 ಲಕ್ಷ ಅಂಗನವಾಡಿಗಳು ಇಂದು ಈ ಸೌಲಭ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ.
ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಅಭಿಯಾನ (Swachh Bharat Abhiyan): 12.11 ಕೋಟಿ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದೊಂದಿಗೆ 100% ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ 5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಳ್ಳಿಗಳು 'ODF ಪ್ಲಸ್ ಮಾಡೆಲ್' ಹಂತಕ್ಕೆ ಏರಿವೆ.
ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಉಜ್ವಲ ಯೋಜನೆ (PM Ujjwala Yojana): 10.57 ಕೋಟಿ ಉಚಿತ LPG ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಒಳಾಂಗಣ ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲಿನ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದೆ.
ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ (Housing for All): PMAY-ನಗರ (98.10 ಲಕ್ಷ) ಮತ್ತು PMAY-ಗ್ರಾಮೀಣ (3.03 ಕೋಟಿ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಆಸ್ತಿ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದೆ.
ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಪರ್ಕ (PMGSY): ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಗ್ರಾಮ ಸಡಕ್ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಶೇ. 99.6 ರಷ್ಟು ಅರ್ಹ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸರ್ವಋತು ರಸ್ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೃಷಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಸೌಭಾಗ್ಯ ಯೋಜನೆಯಡಿ 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ 100% ವಿದ್ಯುದ್ದೀಕರಣ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯು 12.5 ಗಂಟೆಗಳಿಂದ (2014) 22.6 ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ (2025 ರ ವೇಳೆಗೆ) ಏರಿಕೆಯಾಗಿರುವುದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ (Public Health and Food Security)

ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಬೆನ್ನೆಲುಬು. ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಾರದರ್ಶಕಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಭಾರತ್: 43.93 ಕೋಟಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ವಿತರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಮಾ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಭಾರತ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 88.33 ಕೋಟಿ ABHA ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಸೃಜಿಸಿ, 97.81 ಕೋಟಿ ಆರೋಗ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗುವಿನ ಆರೋಗ್ಯ: ಜನನಿ ಸುರಕ್ಷಾ ಯೋಜನೆಯಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಾತೃ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣವು (MMR) 130 ರಿಂದ (2014-16) 88ಕ್ಕೆ (2021-23) ಇಳಿದಿದೆ.
ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ (PMGKAY): 81 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉಚಿತ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ : ಶೇ. 99.8 ರಷ್ಟು ನ್ಯಾಯಬೆಲೆ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು (Fair Price Shops) ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಧಾರ್ ಆಧಾರಿತ ಈ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೋರಿಕೆಗಳನ್ನು (Leakages) ತಡೆಗಟ್ಟಿದ್ದು, ಅರ್ಹ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರ ತಲುಪುವಂತೆ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ತಂದಿದೆ.

ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ (Education, Skills, and Women Empowerment)

ಭಾರತವು ಇಂದು "ಮಹಿಳೆಯರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ"ಯಿಂದ "ಮಹಿಳಾ ನೇತೃತ್ವದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ"ಯತ್ತ (Women-led development) ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ತುಲನೆ

ಸೂಚ್ಯಂಕ (Metric)	2013-14 ಸ್ಥಿತಿ	ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ (2024-25/2026)
ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಗೈರುಹಾಜರಿ (Dropout Rate)	4.6%	0.3%
ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಸಹಾಯ ಗುಂಪುಗಳ (SHG) ಸದಸ್ಯರು	2.37 ಕೋಟಿ	10 ಕೋಟಿ
ಮಹಿಳಾ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲಾ ದಾಖಲಾತಿ	-	80.2%

ಬೇಟಿ ಬಚಾವೋ ಬೇಟಿ ಪಢಾವೋ: ಈ ಯೋಜನೆಯ ಫಲವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು 1,020 ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ.
ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ: 'ಲಕ್ಷ್ಪತಿ ದೀದಿ' ಯೋಜನೆಯು 3.07 ಕೋಟಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಉದ್ಯಮಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮುದ್ರಾ ಯೋಜನೆಯ 66% ಸಾಲಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ದೊರೆತಿವೆ.
ಉದ್ಯೋಗ ಭದ್ರತೆ: MGNREGA ಯೋಜನೆಯು 2014 ರಿಂದ 3,036 ಕೋಟಿ ಮಾನವ ದಿನಗಳ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಜಿಸಿದೆ.

ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: SWAYAM ನಂತಹ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು (5.8 ಕೋಟಿ ದಾಖಲಾತಿ) ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇದು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆ (Digital Governance and Financial Inclusion)

ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಭಾರತದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದಿದೆ.

ಭಾರತ್‌ನೆಟ್: 2.19 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೈಸ್ಪೀಡ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಬ್ಯಾಂಡ್ ತಲುಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತವನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ.
UPI ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್: ಜನ ಧನ್ ಯೋಜನೆಯು 58.16 ಕೋಟಿ ಜನರನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿಸಿದೆ. ಯುಪಿಐ (UPI) ಮೂಲಕ ಮಾಸಿಕ 2,100 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವಹಿವಾಟುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಇ-ಶ್ರಮ್ (eShram): 31.64 ಕೋಟಿ ಅಸಂಘಟಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರ ನೋಂದಣಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಈ ವಲಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿಸಲು (Formalization) ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಮಗ್ರ ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (Integrated Tribal Development)

ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ 'ಅಂತ್ಯೋದಯ' ತತ್ವದಡಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

PM-JANMAN ಮಿಷನ್: 75 ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ (PVTGs) ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.
ಏಕಲವ್ಯ ಶಾಲೆಗಳು (EMRS): ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 129 ರಿಂದ 499 ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, 1.54 ಲಕ್ಷ ಬುಡಕಟ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ವನಧನ ವಿಕಾಸ ಕೇಂದ್ರಗಳು: 1,146 ಕೇಂದ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಒದಗಿಸಿ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ತೀರ್ಮಾನ: ಭಾರತದ ಈ ದಶಕದ ಪ್ರಯಾಣವು ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಏರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ 'ಅಂತ್ಯೋದಯದಿಂದ ಸರ್ವೋದಯದವರೆಗೆ' (Antyodaya to Sarvodaya) ಸಾಗಿರುವ ಸಮಗ್ರ ವಿಕಾಸದ ಹಾದಿಯಾಗಿದೆ.

7. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು (Exam Perspective: High-Yield MCQs)