ಭಾರತದ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ (SEZ) : 2005 ರ ಕಾಯ್ದೆ ಮತ್ತು 2025 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು
ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳು (SEZ) ಕೇವಲ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಜಾಗತಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. 2005 ರ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯು ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಹಬ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಹೂಡಿಕೆದಾರರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಮಾರ್ಗದ (Automatic Route) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 100% ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಹೂಡಿಕೆಗೆ (FDI) ಅವಕಾಶ ನೀಡಿರುವುದು ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಬಲ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
SEZ ಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶಗಳು:
- ರಫ್ತು ಉತ್ತೇಜನ: ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ರಫ್ತು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವುದು.
- ಹೂಡಿಕೆ ಆಕರ್ಷಣೆ: ತೆರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು.
- ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ: ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ನೇರ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗ ಒದಗಿಸುವುದು.
- ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು.
- ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ: ಜಾಗತಿಕ ಕಂಪನಿಗಳ ಆಗಮನದ ಮೂಲಕ ನವೀನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ದೇಶಕ್ಕೆ ತರುವುದು.
ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟು (Institutional Framework)
SEZ ಗಳ ಯಶಸ್ವಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಒಂದು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೀತಿ ರೂಪಿಸುವ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮಟ್ಟದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ.
|
ಅಂಗ ಸಂಸ್ಥೆ
|
ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು
|
|---|---|
|
ಅನುಮೋದನಾ ಮಂಡಳಿ (BoA)
|
ಇದು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಂತರ್-ಸಚಿವಾಲಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು ಇದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. SEZ ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅಂತಿಮ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡುವುದು ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.
|
|
ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆಯುಕ್ತರು (DC)
|
ಪ್ರತಿ SEZ ನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು. ಇವರು ಹೂಡಿಕೆ ಉತ್ತೇಜನ, ಪರವಾನಗಿಗಳ ಸರಳೀಕರಣ ಮತ್ತು ಮಾಸಿಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
|
|
ಅನುಮೋದನಾ ಸಮಿತಿ
|
ವಲಯ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಯಾಗಿದ್ದು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ SEZ ಘಟಕಗಳ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
|
|
ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು
|
ಸುಂಕ ಮುಕ್ತ ಆಮದು ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ಸರಕುಗಳ ಚಲನವಲನದ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ನಿಯಮಗಳ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
|
"ಸೋ ವಾಟ್" ಪದರ (ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ): ಈ 'ಏಕಗವಾಕ್ಷಿ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್' (Single-window clearance) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯವಹಾರದ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು (Ease of Doing Business) ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾನೂನು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಧನಾತ್ಮಕ ನಿವ್ವಳ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ (NFE)
SEZ ಘಟಕಗಳು ಉದಾರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಬದಲಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಕೆಲವು ಕಾನೂನು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಧನಾತ್ಮಕ ನಿವ್ವಳ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ (Positive NFE): ಪ್ರತಿಯೊಂದು SEZ ಘಟಕವು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಧನಾತ್ಮಕ NFE ಅನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಂದರೆ, ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಸಂಚಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (Cumulative period of five years), ಆ ಘಟಕವು ಗಳಿಸಿದ ಒಟ್ಟು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯವು ಅದು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸಿದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರಬೇಕು.
"ಸೋ ವಾಟ್" ಪದರ (ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ): NFE ಬಾಧ್ಯತೆಯು SEZ ಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆಯುವ ತಾಣಗಳಾಗದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವು ದೇಶದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ 'ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಆರ್ಥಿಕ ಎಂಜಿನ್'ಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಂಡವಾಳದ ಹೊರಹರಿವನ್ನು ತಡೆದು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ.
ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಮತ್ತು ಡೊಮೆಸ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾರಿಫ್ ಏರಿಯಾ (DTA) ವ್ಯವಹಾರಗಳು
ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ನಿಯಮಗಳ ಅನ್ವಯಕ್ಕಾಗಿ SEZ ಅನ್ನು ಭಾರತದೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ "ವಿದೇಶಿ ಭೂಪ್ರದೇಶ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ನಿಬಂಧನೆಗಳು:
- DTA ದಿಂದ SEZ ಗೆ ಪೂರೈಕೆ: ದೇಶೀಯ ಸುಂಕದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ (DTA) SEZ ಗೆ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು SEZ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 2(m) ಅನ್ವಯ 'ರಫ್ತು' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪೂರೈಕೆಗಳು IGST ಕಾಯ್ದೆ 2017 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 'ಶೂನ್ಯ-ದರದ' (Zero-rated) ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.
- SEZ ನಿಂದ DTA ಗೆ ಪೂರೈಕೆ: SEZ ನಿಂದ ದೇಶೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದನ್ನು SEZ ಕಾಯ್ದೆ 2005 ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 30 ರ ಅನ್ವಯ 'ಆಮದು' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸುಂಕಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
- ಸುಂಕ ಮುಕ್ತ ಸೌಲಭ್ಯ: ಘಟಕಗಳು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಆಮದು ಪರವಾನಗಿ ಇಲ್ಲದೆ ಸುಂಕ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
"ಸೋ ವಾಟ್" ಪದರ (ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ): DTA ಮಾರಾಟದ ಮೇಲಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು SEZ ಘಟಕಗಳ ಬಳಕೆಯಾಗದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು (Capacity utilization) ಗರಿಷ್ಠಗೊಳಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ರಫ್ತು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸರಕುಗಳು ದೇಶೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೂ ತಲುಪಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
2025 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ವಲಯಗಳು
ಜೂನ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಇತ್ತೀಚಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಭಾರತವನ್ನು ಹೈಟೆಕ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತರುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:
- ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್: ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಚಿಪ್ಗಳ ತಯಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮಾನದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸಡಿಲಿಕೆ ಮತ್ತು NFE ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
- ಹೊಸ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ವಲಯಗಳು: ಜೂನ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ನ ಸನಂದ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಘಟಕಗಳ ತಯಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಹೊಸ SEZ ಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
"ಸೋ ವಾಟ್" ಪದರ (ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ): ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಭಾರತವನ್ನು ಕೇವಲ 'ಅಸೆಂಬ್ಲಿ' ಮಾಡುವ ದೇಶದಿಂದ, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ಗಳಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು 'ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸುವ' ಜಾಗತಿಕ ಹಬ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ಇದು ಭಾರತದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ (Policy Analysis)
SEZ ನೀತಿಯು ಹಲವಾರು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಬಾಬಾ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಸಮಿತಿಯು ಗುರುತಿಸಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು:
- ನಿಷ್ಕ್ರಮಣ ನೀತಿಯ ಕೊರತೆ (Absence of Exit Policy): ವಿಫಲವಾದ ಘಟಕಗಳು ಅಥವಾ ಡೆವಲಪರ್ಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊರಬರಲು ಸರಿಯಾದ ನೀತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು 'ಆರ್ಥಿಕ ಅಪಾಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ ಆಸ್ತಿಗಳ' (Stranded Assets) ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಹೂಡಿಕೆದಾರರನ್ನು ಹಿಂಜರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
- ಭೂಸ್ವಾಧೀನ ಸವಾಲುಗಳು: ಅಸಮರ್ಪಕ ಭೂ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬವು ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
- ಏಕರೂಪವಲ್ಲದ ತೆರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು: ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್ ಡ್ಯೂಟಿ ಮತ್ತು ಇತರ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು ಏಕರೂಪವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಬಾಬಾ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸುಗಳು:
- ಬೃಹತ್ ಮಲ್ಟಿ-ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ SEZ: ಸಣ್ಣ ವಲಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಹು-ಉತ್ಪನ್ನ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕು.
- ಕೇಂದ್ರ-ರಾಜ್ಯ ಸಮನ್ವಯ: ಜಿಎಸ್ಟಿ ಯಶಸ್ಸಿನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಬೇಕು.
- ಅನುಮೋದನೆ ಸರಳೀಕರಣ: ಅನಗತ್ಯವಾದ ಎರಡು ಹಂತದ ಅನುಮೋದನೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು.
ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ವಿಶೇಷ ವಿಭಾಗ (UPSC/SSC/RRB Analysis)
ಸುದ್ದಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಂಕಿಅಂಶ:
- ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಕಸನ: ಭಾರತವು 1965 ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ನ ಕಾಂಡ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ರಫ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ವಲಯವನ್ನು (EPZ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.
- ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ (ಫೆಬ್ರವರಿ 28, 2026 ರಂತೆ): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 379 SEZ ಗಳು ಅಧಿಸೂಚಿತಗೊಂಡಿವೆ (Notified), ಅದರಲ್ಲಿ 265 SEZ ಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ (Operational). ಸುಮಾರು 64% SEZ ಗಳು ತಮಿಳುನಾಡು, ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿವೆ.
- ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಭಾವ (ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರವರೆಗೆ): 2025-26 ರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಪ್ರಮಾಣವು ₹11.70 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ತಲುಪಿದ್ದು, ಶೇ. 32.02 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಹೂಡಿಕೆ ₹7.86 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ದಾಟಿದೆ.
ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs):
1)SEZ ಗಳ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಅನುಮೋದನಾ ಮಂಡಳಿಯ (BoA) ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಯಾರು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ?
A) ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ
B) ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರು
C) ವಾಣಿಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ
D) ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು
ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C. (ವಿವರಣೆ: ಕೇಂದ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರು BoA ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.)
2) SEZ ಘಟಕಗಳು ಧನಾತ್ಮಕ ನಿವ್ವಳ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯವನ್ನು (NFE) ಸಾಧಿಸಲು ನೀಡಲಾದ ಸಂಚಿತ ಅವಧಿ ಎಷ್ಟು?
A) 3 ವರ್ಷ
B) 5 ವರ್ಷ
C) 7 ವರ್ಷ
D) 10 ವರ್ಷ
ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B. (ವಿವರಣೆ: SEZ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 5 ವರ್ಷಗಳ ಸಂಚಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ NFE ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿರಬೇಕು.)
3) ಏಷ್ಯಾದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಫ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ವಲಯ (EPZ) 1965 ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು?
A) ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ
B) ಸಾಂತಾಕ್ರೂಜ್
C) ಕಾಂಡ್ಲಾ
D) ಕೊಚ್ಚಿ
ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C. (ವಿವರಣೆ: ಗುಜರಾತ್ನ ಕಾಂಡ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ EPZ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.)
4) ಜೂನ್ 2025 ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅನ್ವಯ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೊಸ SEZ ಅನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ?
- A) ಬೆಳಗಾವಿ
- B) ಧಾರವಾಡ
- C) ಹಾಸನ
- D) ಮೈಸೂರು
- ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B. (ವಿವರಣೆ: ಹೈಟೆಕ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಹೊಸ SEZ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.)
5) DTA ದಿಂದ SEZ ಗೆ ಸರಕುಗಳ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು IGST ಕಾಯ್ದೆ 2017 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
A) ಶೂನ್ಯ-ದರದ ಪೂರೈಕೆ (Zero-rated supply)
B) ಪೂರ್ಣ ತೆರಿಗೆ ಪೂರೈಕೆ
C) ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆದ ಪೂರೈಕೆ
D) ಸಂಯೋಜಿತ ಪೂರೈಕೆ
ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: A. (ವಿವರಣೆ: SEZ ಗೆ ಮಾಡುವ ಪೂರೈಕೆಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ IGST ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ-ದರದ ಸೌಲಭ್ಯ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.)
